Verbonden blijven met elkaar in al onze verscheidenheid | College Tour met Ahmed Aboutaleb
De Hooghuismiddag voor medewerkers kreeg op 12 februari – in het 25e jubileumjaar van Het Hooghuis – een andere, meer interactieve invulling. Tijdens de eerste editie van de Hooghuis College Tour ging Vivian Lataster in de aula van het Mondriaan College in gesprek met Ahmed Aboutaleb over zijn leven, zijn politieke carrière en zijn visie op de wij-samenleving. Als scholengroep begeleiden we jongeren in een belangrijke fase van hun leven naar hun plek in de maatschappij. Aboutaleb liet zijn licht schijnen op thema’s zoals verbinding met elkaar, de ontwikkeling van je geweten, oog hebben voor iemands talenten, migratie en integratie. Als rode draad kwam het belang van het terugbrengen van zachte waarden in de samenleving naar voren.
Verbinding door samen te eten
Hoe blijven we nu eigenlijk met elkaar verbonden in een steeds veranderende samenleving? Aboutaleb heeft daar een goede tip voor: deel een maaltijd met elkaar, want samen eten verbindt. ‘Toen ik burgemeester was van Rotterdam, ging ik regelmatig met de politiechef en officier van justitie de wijk in om in het openbaar te vergaderen. Vrijwilligers uit de wijk verzorgden een maaltijd en het eerste wat we deden was samen eten. Daardoor begint de verbinding en het gesprek. Mensen met ogenschijnlijke tegenstrijdigheden blijken dan dezelfde wensen te hebben.’
‘Deel een maaltijd met elkaar, want samen eten verbindt.’
Waar zit je geweten?
Van zijn vader leerde Aboutaleb veel wijsheden. ‘We hebben allemaal een rolmodel. Mijn vader was imam en hij ging toen ik nog klein was op zoek naar werk en kwam uiteindelijk in Nederland terecht, in Den Haag. Hij had altijd hoge verwachtingen van mij. Blijkbaar zag hij voor mij een verantwoordelijke rol weggelegd. Mijn vader was een verhalenverteller en zijn verhalen bevatten belangrijke levenslessen. Zo ook dat je geweten iets is wat moet ontwikkelen. Maar waar zit je geweten eigenlijk? Volgens mij in het stuk tussen je hart en je onderbuik, op de plek waar je soms een knoop in je maag voelt. De appel valt niet ver van de boom, zeggen we in Nederland. In het Arabisch is dat: Wie op zijn vader lijkt, heeft niets misdaan.’
Water doet (voort)leven
Een vraag uit de zaal ging over de wens van Aboutalebs vader om een waterput te laten slaan in het dorp van zijn jeugd, Beni Sidel. Aboutaleb herinnert zich goed hoe hij als kleine jongen in 1966 met zijn moeder en zusje van zijn geboortedorp Beni Chiker naar Beni Sidel verhuisde. Omdat zijn vader in het buitenland was, gingen ze om veiligheidsredenen bij zijn opa wonen. ‘Er was een man in het gezin nodig en mijn opa was oud-soldaat van het Spaanse leger. Hij sliep soms met zijn karabijn op het dak van het huis. Met zijn wapen was hij de schrik van het dorp. Er was gebrek aan schoon drinkwater. Vrouwen en jonge kinderen hadden de taak om water te gaan halen bij een waterput kilometers verderop. Dat heb ik toen ook gedaan. In een jerrycan nam ik soms extra water mee om achter ons huis neer te zetten voor passanten. Door vele jaren later terug te gaan en te zorgen voor een waterput op zonne-energie, veranderde er veel in het dorp. Inmiddels heeft de Stichting Welldoeners vier waterputten kunnen oprichten en zijn ze met de vijfde bezig. Zij doen nog veel meer om het leven van kwetsbare mensen in onder andere Marokko te verbeteren. Denk aan het aanleggen van wegen, het uitdelen van voedsel en basisbenodigdheden, het zorgen voor onderdak en goede (medische) zorg. In de Islam is het te drinken en eten geven aan mensen één van de nobelste daden die je kunt verrichten. Met het slaan van de waterput leven mijn vader en neefje voort.’
Gelukszoekers
Als antwoord op de vraag uit de zaal of er voor de bijdrage van gastarbeiders in Nederland wel voldoende aandacht is, zegt Aboutaleb: ‘De meerwaarde hiervan zou veel meer gezien mogen worden. Veel migranten dragen dagelijks bij aan onze maatschappij met hun harde werk. Mede dankzij hen draait alles door in Nederland. Helaas is er nog veel minachting voor deze mensen die op zoek zijn naar geluk en een beter leven. Als je migrant bent en geen Nederlands spreekt, dan zien mensen niet wat je allemaal kunt en wie je bent. Hier zouden we meer begrip voor mogen hebben. De Rotterdamse dichter Jules Deelder zei het zo treffend in een dichtregel: “De omgeving van de mens is de medemens.” Het woord gelukszoeker heeft in het Nederlands een negatieve bijklank gekregen, maar in wezen is het iets heel moois. Wie is er niet op zoek naar geluk? Zoeken naar geluk is een mensenrecht, dat mag toch iedereen?’, aldus Aboutaleb.
‘Zoeken naar geluk is een mensenrecht, dat mag toch iedereen?’
Kat uit een zak
Op de vraag van Vivian Lataster hoe het was om als 15-jarige jongen naar Nederland te komen, antwoordt Aboutaleb: ‘Dat voelde als een kat die uit een zak tevoorschijn is gekomen meegebracht uit Australië. Ik was ineens in een compleet andere wereld. Ik hoorde Nederlands om me heen dat voor mij klonk als gebrabbel. Ik dacht ga ik dat ooit leren? Ik zag voor het eerst een roltrap en dacht dadelijk breek ik mijn nek. Ik heb veel geluk gehad dat ik mensen in het onderwijs heb ontmoet die als een gids voor me waren. Mede dankzij hen ben ik geworden wie ik nu ben.’
Het verschil dat onderwijs maakt
Voor Aboutaleb hebben twee docenten een groot verschil gemaakt. ‘Toen ik nog in Marokko woonde, wilden mijn vader en opa dat ik op de Koranschool zou blijven. Dankzij meneer Essekelli, een onderwijzer van de lagere school in ons dorp, maakte ik op mijn zesde de overstap naar zijn school. Hij zei: “Die jongen moet naar school.” Meneer Essekelli overtuigde mijn ouders en grootvader ervan dat onderwijs de beste investering was in de toekomst van kinderen. En op de school waar hij werkte zouden ook godsdienstlessen worden gegeven. Toen ik in Nederland op de lts zat, was het mijn wiskundeleraar meneer Kaptein die het verschil maakte. In de pauze zat ik vaak bij hem in zijn lokaal. Hij had populair wetenschappelijke tijdschriften die we mochten lezen. Ik las over de relativiteitstheorie van Einstein en stelde veel vragen. Meneer Kaptein leerde mij dat ik een bètatalent was. Door hem ontdekte ik dat ik wiskunde veel leuker vond dan aardrijkskunde, wat ik in eerste instantie dacht.’
‘Ik heb veel geluk gehad dat ik mensen in het onderwijs heb ontmoet die als een gids voor me waren. Mede dankzij hen ben ik geworden wie ik nu ben.’
Rol van de docent
Als antwoord op de vraag hoe hij de rol van de docent ziet, legt Aboutaleb uit: ‘Je bent de tweede opvoeder, een bijzondere coach die helpt om de talenten van een kind te ontdekken. Dat is een zoektocht, want we zijn allemaal anders. Ik moest opnieuw leren kijken, luisteren en begrijpen toen ik hier in Nederland kwam. De Nederlandse humanist en filosoof Erasmus zei “Heel de wereld is mijn vaderland”, maar dat kan alleen als je daar waar je bent ook de ruimte krijgt om jezelf te zijn. Je innerlijke thuis is veel belangrijker dan waar de stenen van je huis staan.’
Geslaagde integratie
Een docent vraagt vanuit de zaal: ‘U bent een voorbeeld van geslaagde integratie. Is geslaagde integratie een compliment of een last?’ Aboutalebs reactie is: ‘Beide. Het is als invoegen op de snelweg. Je moet voldoen aan een aantal regels en je hoopt dat het verkeer naast je je laat invoegen. Je moet zelf inspanningen leveren, maar anderen moeten je ook de ruimte geven om mee te doen. In mijn politieke carrière maakte ik soms ook pijnlijke dingen mee. Mijn remedie tegen de pijn die ik dan voelde was thuis douchen. Met mijn kruin onder de kraan liet ik alles van me afglijden. Alle ‘viezigheid’ liet ik verdwijnen in het afvoerputje. Daarna nestelde ik me op de bank met een kop thee en een dekentje over mijn voeten. Als ik geluk had, was er een natuurdocumentaire van de EO op tv. Dan viel ik in slaap en de volgende dag was ik het weer vergeten. Als bestuurder moet je met maatschappelijke pijn kunnen omgaan, maar ik ben mens, dus ik voel de pijn, ik heb geen teflonlaagje.’
Investeren in ‘zachte skills’
Vanuit de zaal kwam ook de vraag ‘Hoe kunnen we jongeren op school helpen om zich thuis te voelen hier, om ergens bij te horen?’ Aboutaleb antwoordt: ‘Door hen te helpen ‘zachte skills’ te ontwikkelen. Naar aanleiding van de moord op Theo van Gogh in november 2004 nam ik me voor om te proberen de zachtheid terug te brengen in de samenleving. Het is goed om het te erkennen als je iets in je eentje niet aankunt, om dan hulp te vragen en te erkennen dat iemand anders het beter kan. Vanuit het onderwijs kun je zachte waarden meegeven, maatschappelijke skills. Het tot stand brengen van een mooie leefomgeving doe je immers niet alleen met scheikunde en wiskunde. Ongeacht welk vak je geeft of hoe je ook betrokken bent bij leerlingen op school, maak ruimte voor wat er speelt in de samenleving! Zie jezelf niet alleen als je functie, maar ook als mens. Laat kinderen hun eigen beeld vormen. Daarbij spelen de gesprekken thuis én op school een rol. Voortdurend aandacht hieraan blijven besteden op school is nodig om te kunnen leven in een maatschappij met 190 verschillende nationaliteiten met vrede als wezenlijk onderdeel.’
‘Je innerlijke thuis is veel belangrijker dan waar de stenen van je huis staan.’
Grenzen stellen
In Coronatijd reageerde burgemeester Aboutaleb op avondrellen in een winkelstraat in Rotterdam door een filmpje op te nemen gericht aan de daders en hun ouders. Een vraag vanuit de zaal hierover luidt: ‘Waar stelde u de grens tussen begrip tonen en zeggen tot hier en niet verder?’ Aboutaleb legt uit: ‘Zodra de openbare orde in het gedrang komt, is dat de grens. Ik sprak in het filmpje niet alleen de daders aan, maar ook hun ouders, want zoiets heeft impact op het hele gezin. Waren de daders tevreden over wat ze hadden gedaan? Wisten de ouders wel wat hun kind had uitgespookt? Het is heel belangrijk om grenzen te stellen, maar ook om mensen altijd een tweede kans te geven.’
Burgerschap versterken
Op de vraag welke rol onderwijs speelt om burgerschap te versterken, antwoordt Aboutaleb: ‘Moedig leerlingen aan om buiten de school hun steentje bij te dragen aan de samenleving, bijvoorbeeld door vrijwilligerswerk te doen. Zo leren ze over de meerwaarde van betrokken zijn bij de maatschappij en ontwikkelen ze de bereidheid om iets te geven aan de samenleving. You learn, earn, you return.’
Wij-samenleving
Wat vooral naar voren komt tijdens het gesprek, is het belang van verbinding tussen mensen. ‘Ik is niks, in je eentje speel je niks klaar’, zegt Aboutaleb. Het is goed om je af te vragen wat jouw aandeel ergens in is. Je hebt een eigen verantwoordelijkheid, ook als kiezer bijvoorbeeld. Als we geloven in ‘wij’, dan moeten we ons er ook naar gedragen.’
‘Als we geloven in ‘wij’, dan moeten we ons er ook naar gedragen.’
Verbinding in gedicht en vioolspel
Ter afsluiting en als verrassing voor Aboutaleb speelt leerling Lize Bastiaens (13 jaar), de allereerste KinderComponist des Vaderlands, een door haarzelf gekozen stuk op haar viool. Lize: ‘Het is opgewekt en verdrietig, maar ook hoopvol. Er is veel werk aan de winkel in onze maatschappij, maar het is belangrijk dat we ook hoop blijven voelen met zijn allen.’ Daarna gebeurt er iets heel bijzonders. Aboutaleb vraagt Lize om nogmaals te spelen terwijl hij spontaan zijn gedicht voordraagt. Het begint met ‘De wereld is rond en de meeste mensen deugen’. Erin staat dat woorden pijnlijker kunnen zijn dan kogels. Dat wij ons als mens isoleren in onze eigen bouwsels. Aboutaleb benoemt dat mensen onderlinge verschillen belangrijk vinden en dat ze bang zijn voor overeenkomsten. Hij bevraagt hoe de verbinding begint. Door de dialoog met jezelf. Hoe kun je meer luisteren dan zenden? En de boodschap die we niet mogen vergeten is: ‘Wees zacht.’ Aboutaleb bedankt Lize door haar een gesigneerd exemplaar van zijn boek Thuis te geven, dat ze blij verrast in ontvangst neemt.
Reacties van aanwezigen
Het prachtige vioolspel en de verbindende boodschap van het gedicht komen binnen bij de zaal. Naderhand klinken de volgende geluiden: ‘Het is een goede boodschap om na te denken over wat je nog meer in je lessen aan je leerlingen kunt meegeven. Dat gaat verder dan je vak.’ ‘Burgerschap is iets van ons allemaal. Het kan iets kleins zijn. Al geef je maar een paar minuten aandacht aan de actualiteit in je les.’ ‘Het doel is onze leerlingen voor te bereiden op later, daar zouden we meer mee bezig moeten zijn in plaats van alleen te focussen op de stof in de methode en de volgende toets.’ ‘De boodschap van Aboutalebs verhaal overstijgt vak en school. Binnen ons kleurrijke Hooghuis kan deze boodschap overal worden toegepast, bij alle typen onderwijs en op elk leerniveau, dat vind ik heel goed.’
Inzichten en stof tot nadenken
Deze College Tour leverde mooie inzichten op en stof tot nadenken, dankzij een verbindende ontmoeting met een bijzonder mens. Zoals Aboutaleb het zelf omschrijft in zijn boek: ‘Al het goede begint met nieuwsgierigheid, kennis opdoen en oprechte belangstelling. Het is een uitnodiging tot ontmoeting. Van ontmoeting komt kennismaking en van kennismaking komt vertrouwen. Vertrouwen dat nodig is voor stabiliteit, een sterke samenleving.’ En ‘De grootste uitdaging is om in al onze verscheidenheid met elkaar verbonden te blijven.’ Dit nemen we mee naar onze scholen om toe te passen in de dagelijkse (les)praktijk: samen kleurrijk leren en verbinden op Het Hooghuis.
Wil je meer weten over het leven van Ahmed Aboutaleb?
Lees zijn openhartige autobiografie Thuis, verschenen op 1 oktober 2025.
